Şerbetlik ve Su Sebili

1. ELEKTRİK DEVRESİNİN DEMONTAJI

Şerbetlikler, haznesine konulan sıvıyı (ayran, şerbet vs.) karıştırarak donmasını önleyen, sıvının her tarafının eşit bir şekilde soğutmaya yarayan cihazlardır. Su sebilleri ise, içerisine konan suyu istenen ısıya getirmeye yarayan cihazlardır.

Resim 1.1: Şerbetlik ve su sebilleri

Şekil 1.1: Su soğutucu (sebil) elektrik devre şeması

1.1. Şerbetlik ve Sebilde Kullanılan Elektriksel Devre Elemanları

1.1.1. Termik

Resim 1.2: Termik

Bütün elektrik devrelerinde ve elektrikle çalışan cihazlarda, aşırı akıma karşı bir koruma sağlanmalıdır. Termikler, şerbetlik ve su sebillerinde güvenle kullanılan ve aşırı akımlara karşı kompresörü koruyan basit bir elektrik devre elemanıdır.

1.1.2. Röle

Resim 1.3: Röle

Röleler, manyetik bir bobinin ürettiği harekete göre açma veya kapama yaparak elektrik devresini kontrol etmede kullanılan elemanlardır.

1.1.3. Termostat

Resim 1.4: Termostat

Soğutucunun iç haznesini istediğimiz (ayarladığımız) sıcaklıkta çalışmasını sağlayan araçlara termostat adı verilir. Termostatlar sıcaklık değişimlerine bağlı olarak devrede bir elektrik anahtarı gibi çalışan ve böylece sistemi ısı yükselmesi ve düşümüne göre açma ve kapama yaparak kumanda eden cihazlardır. Diğer bir ifadeyle termostat, soğutucunun iç soğukluğunu ayarlanan derecede sabit tutabilmek için kompresörü durdurup çalıştıran elektrik devresi elemanıdır.

1.1.4. Fan ve Fan Motoru

Resim 1.5: Fan ve fan motoru

Soğutma çevriminin verimli olabilmesi birim zamanda kondenser üzerinden transfer edilen ısı miktarı ile ilgilidir. Kondenser üzerindeki ısı fan sayesinde kondenser yüzeyine üflenen hava yardımıyla alınmaktadır.

1.1.5. Açma-Kapama Anahtarı

Resim 1.6: Açma-kapama anahtarı

Açma kapama anahtarı şerbetlik ve su sebili elektrik devresi elemanıdır. Evimizde bir lambayı yakmak istediğimizde anahtara elimizle basmamız devreyi kapalı pozisyona getirmemiz gerekir. Açma kapama anahtarı da soğutucunun çalışmasını kumanda eder.

1.1.6. Devridaim Pompası

Resim 1.7: Devridaim pompası

Şerbetliklerdeki devridaim pompaları haznedeki sıvının sirkülasyonunu yaparak homojen bir soğutma sağlar.

1.1.7. Su Isıtıcı Hazne

Resim 1.8: Su ısıtıcı hazne

Su soğutucularında ısıtıcı hazne sıcak su elde etmekte kullanılır.

1.1.8. Kablolar

Resim 1.9: Kablolar

Şerbetlik ve su sebillerinde kullanılan kablolar, elektrik devre elemanlarına enerjiyi taşır ve sistemin çalışmasını sağlar.

1.2. Şerbetlik ve Su Sebillerinin Çalışma Prensibi

Sebilin su haznesine şebekeden su bağlantısı yapılır. Su tesisatı şamandıralı bir sistemden oluşur. Bu sistemler hem sıcak hem de soğuk su elde edebilmek için tasarlanmıştır. Soğutma istendiğinde sistemin kompresörü çalıştırılır. Kompresör soğutucu akışkanı kondensere gönderir. Kondenser soğutucu akışkanın ısısını dış ortama atarak yoğuşturur. Kılcal borudan (genleşme elemanı) akışkan geçirilerek basıncı düşürülür ve evaporatöre gönderilir. Burada soğutulacak olan sudan ısı çekilerek soğutulur, soğutucu akışkanda buharlaşır. Alçak basınçta kompresöre geri emilir. Su kullanıldığında şamandıralı sistemden hazneye sürekli su akışı olur. Isıtma istendiğinde rezistans devreye alınarak su istenen sıcaklıklara kadar ısıtılabilir. Isıtma ve soğutma için ayrı ayrı termostatlar kullanılır. Bu devrede ¼ hp ve daha üstü kompresör, fan soğutmalı kondenser, evaporatör (nikelajlı, kıvrık borulu) kullanılır. Bu soğutucularda sıcaklık eksi değerlere düşmez. Çünkü eksi değerlere düşülürse su donar. Su sebillerinin dış gövdeleri paslanmaz çelik, emaye veya düzgün boya atılmış bir saçtan yapılmalıdır. Suyun bulunduğu hazne paslanmaz, nikelajlı veya galvanizli sacdan yapılmalıdır.

Şerbetliklerin hazneleri mukavemete dayanıklı cam veya mika alaşımından saydam olacak şekilde yapılır. Soğutulacak içecek maddesini devir-daim ettirerek homojen karışım sağlamak ve içeceğin donmasını önlemek için bir devir-daim pompası kullanılır. Soğutma istendiğinde kompresör soğutucu akışkanı kondensere gönderir. Soğutucu akışkan burada ısısını dış ortama atarak yoğuşur ve içeceklerden ısı alacak konuma gelir. Genleşme elemanı kılcal boruda basıncı düşürülerek evaporatöre gönderilen akışkan burada içecek maddesinden ısıyı alarak içeceği soğuturken akışkan buharlaşır ve kompresör tarafından emilir. Şerbetlikler tek içecek maddesi için tasarlanabildiği gibi aynı anda birden fazla içeceği soğutacak şekilde de tasarlanabilir. Şerbetliklerde sürekli içecek maddesi olacağından temizliğine dikkat edilmeli bulunduğu ortamlarında temiz olması gerekmektedir. Şerbetliklerde kullanılan devir-daim pompaları manyetik alan etkisiyle çalışmaktadır. ¼ hp kompresör, fan soğutmalı kondenser ve kıvrık borulu nikelajlı şerbetlik evaporatörü kullanılır.

1.3. Elektrik Devresinin Demontajı ve Montajı

1.3.1. Termik Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.10: Termiğin demontaj/montajı

Şerbetlik ve su sebili kompresörünün herhangi bir şekilde aşırı yüke maruz kalması veya motorun kalkış yapamaması ciddi problemler yaratabilir, röle hasar görebilir hatta motor sargıları yanabilir. Bu gibi sorunları önlemek amacıyla daima devrede sigorta gibi görev yapan termik kullanılmalıdır.

Termik ayrıca, kompresör gövdesi ile yüzey teması yaptığından, üzerinden normal akım geçtiği hâlde kompresörün aşırı ısınması nedeniyle de devreyi açar, kompresörün ısısını ayarlar. Yaptığı iş itibariyle termiği, ısıya duyarlı olarak elektrik devresini açıp kapatan bir anahtar olarak da tanımlayabiliriz.

Şerbetlik ve su sebillerinde kullanılan termikler oldukça basit ve küçüktürler. Elektrik devresine seri bağlanan iki ucu ve bir de ısıya duyarlı ucu olmak üzere üç bağlantı noktası bulunmaktadır. Bağlantılar kablo soketleriyle yapıldığından soketleri çıkartarak termiği motor giriş ucundan elle çekmek suretiyle çıkartabiliriz. Burada dikkat edilmesi önemli husus motoru besleyen elektrik enerjisinin kesik olmasıdır.

1.3.2. Röle Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.11: Röle

Şerbetlik ve su sebillerinde bir fazlı yardımcı sargılı kompresörler kullanılır. Yardımcı sargı bir röle aracılığıyla devre dışı bırakılır. Kompresör motoruna bir de seri bir termik bağlıdır. Bu termik, motor ve röleyi aşırı akımlara karşı korur.

Termik kontakları kapalı, röle kontakları normalde açık durumdadır. Kompresör şebeke gerilimine bağladığında akım, röle bobini, ana sargı ve termik üzerinden devresini tamamlar. Motor rotoru dönmediğinden dolayı büyük bir akım çeker. Röle bobini mıknatıslanır ve kontaklarını kapatarak yardımcı sargıdan akım geçmesini sağlamış olur. Yardımcı sargının devreye girmesiyle motor çalışır. Motorun çalışmaya başlamasıyla motorun çekeceği akım azalır. Röle bobininin mıknatıs özelliği azalır ve röle kontakları açılarak yardımcı sargıyı devreden çıkarır. Yardımcı sargı devrede en fazla 4,5–5 saniye kalır. Daha fazla süre devrede kalırsa yardımcı sargı yanar. Yardımcı sargı devreden çıktıktan sonra, motor, yardımcı sargısız olarak çalışmasına devam eder. Motor rotorunun dönmesini sağlayan manyetik döner alan artık ana sargı tarafından üretilir.

Rölelerin kullanıldığı motorun özelliklerine (kalkış akımına, gücüne vb.) göre uygun elektriksel büyüklükte olması çok önemlidir. Aksi hâlde, motorun kalkışı ve korunması istenen şekilde gerçekleşmeyecektir. Bu nedenle arızalı bir röle yenisiyle değiştirildiğinde mutlaka eskisiyle aynı özellikleri taşımalıdır.

Resim 1.12: Rölenin demontaj/montajı

Arızalı röle tırnak uçlarından elle çekilmek suretiyle yerinden çıkartılır. Ancak bu esnada devrede akım olmamasına dikkat edilmelidir.

1.3.3. Termostat Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Şekil 1.2: Mekanik termostatın fonksiyonel çalışma prensibi

Termostat genellikle şerbetlik ve su sebillerinde gövde sacına içeriden vidalı olarak monte edilmiştir. Termostatın sökülebilmesi için önce termostat ayar volanının çekilerek çıkartılması ardından da somununun çıkartılması gerekir.

Resim 1.13: Termostatın demontaj/montajı

Termostatın duyar elamanı önce vida ile su haznesi dış kısmından ayırt edilmelidir. Daha sonra termostat gövdesi vidaları sökülmek suretiyle çıkartılır ve kablo soketleri sökülür. Termostatın sökülmesi sırasında şerbetlik veya su sebilinde elektrik enerjisinin olmamasına dikkat edilmelidir. Kablolar sökülürken renk kodlarına dikkat edilmesi yeni termostatın bağlantısını kolaylaştıracaktır.

1.3.4. Açma Kapama Anahtarı Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.14: Açma-kapama anahtarlarının demontaj/montajı

Açma-kapama anahtarlarını sökmeye başlamadan önce elektrik fişi çıkartılır. Şerbetliğin üst kapağı sökülür. Anahtarların soketleri çıkarılır ve tornavidayla tırnakları gövdeden ayrılarak anahtar sökülür, yenisiyle değiştirilir.

1.3.5. Devridaim Pompasının Elektrik Devresinin Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.15: Devridaim pompasının demontaj/montajı

Devridaim pompasını sökmeden önce cihazın fişi prizden çıkartılır. Devridaim pompasının elektrik bağlantı soketleri sökülür ve pompanın bağlantı cıvatalarına uygun anahtar seçimi yapılır. Cıvatalar karşılıklı olarak pompayı zorlamadan eşit şekilde sökülür ve pompa çıkartılır.

Montajında ise devridaim pompası yerine oturtulur ve cıvataları tutturulur. Cıvatalar eşit şekilde sıkılarak pompa yerine sabitlenir. Pompanın elektrik kablo soketleri takılır. Cihaz çalıştırılarak pompa test edilir.

1.3.6. Su Isıtıcı Haznenin Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.16: Su ısıtıcı limit termostatı (bi-metal)

Su ısıtıcı limit termostatını sökmeden önce cihazın fişi prizden çıkartılır. Termostatın elektrik bağlantı soketleri çıkartılır. Termostat bağlantı vidalarına uygun tornavida seçilerek vidalar sökülür. Termostat dışarı alınır.

Resim 1.17: Su ısıtıcı haznesi demontaj/montajı

Su ısıtıcı hazne sökülürken cihazın fişi prizden çıkartılır. Su sebilinin üst ve yan kapakları sökülür. Hazne üzerindeki elektrik bağlantı soketleri sökülür. Haznenin gövdeye bağlantı vidalarına uygun anahtar seçilerek hazne gövdeden dışarı alınır.

1.3.7. Kondenser Fan Bağlantısı (Demontaj/Montaj)

Resim 1.18: Kondenser fanının demontaj/montajı

Kondenser fanını sökmeden önce cihazın fişini prizden çıkartınız. Fanın elektrik bağlantısını sökünüz. Fanı gövdeye bağlayan cıvatalara uygun anahtar seçimini yaparak fanı söküp dışarı alınız.

2. SOĞUTMA VE SU DEVRESİ ELEMANLARININ DEMONTAJI

Su soğutucu olan sebil özellikle okul, lokanta, hastane ve iş hanları gibi kalabalık halk kitlesinin bulunduğu yerler için elverişlidir.

Soğutucunun yapısı gayet basittir. Bakırdan 16 cm çaplı bir tank yapılır. Tankın etrafına bakır boru sarılarak lehimlenir. Bakır borunun bir ucu kılcal boru ile, diğer ucu dönüş borusu ile birleştirilir. Su tankının üst tarafından girer, alt tarafından çıkar. Su soğutucuları iki ayrı şekilde imal edilirler:

- Şehir suyu soğutucuları

- Memba suyu soğutucuları

Memba suyu soğutucularında, tankın üstü açıktır ve memba suyu dolu damacana bu tankın üstüne ters çevrilerek konur. Şehir suyu soğutucularında ise, tankın üstü ve altı kapalıdır.

Şerbetlik, karbondioksitlenmemiş içeceklerin veya ayranın, karıştırılarak soğutulabildiği cihazlardır.

2.1. Şerbetlik ve Sebilde Kullanılan Soğutma ve Su Devresi Elemanları

Şekil 2.1: Üç hazneli şerbetlik soğutma devresi

Şerbetliklerde ucuz ve düşük kaliteli malzemelerden elde edilen içeceklerin kullanımı, temizlik faktörünü de gündeme getirecektir. Dolayısıyla cihazın her zaman temiz tutulması, içerisine koyulan malzeme ve bekletme süresi ile de yakından ilgilidir. Mikrop ve bakterilerin üremesine engel olmak, cihazın ömrünün uzun olmasını sağladığı gibi temizlik ve sağlık yönleriyle de kullanıcıların kazançlarını yakından ilgilendirmektedir.

Şekil 2.2: Su soğutucusu (sebil) soğutma devresi

2.1.1. Şerbetlik ve Sebilde Kullanılan Soğutma Devresi Elemanları

- Kompresör

Kompresörler, soğutma devrelerinde, buharlaştırıcıda bulunan alçak basınç ve buhar hâlindeki soğutucu akışkanı emerek yüksek basınç ve gaz hâlinde kondensere gönderen iş makineleridir.

Resim 2.1: Hermetik kompresör

Diğer bir ifadeyle kompresör, soğutucu akışkanın soğutma sistemi içerisinde dolaşımını sağlayan bir tür pompadır.

Genellikle küçük kapasiteli soğutucu sistemlerde kükürtdioksit, metilklorür, R 134 a, R 22, R 404, R 600 gibi soğutucu maddeler kullanılır.

Şerbetlik ve sebillerinde genellikle 1/8 – 1/2 hp gücünde hermetik kompresörler kullanılmaktadır.

Resim 2.2: Kompresör ile birlikte gruplanmış fanlı hava soğutmalı kondenser

- Kondenser

Şerbetlik, sebil gibi ticari uygulamalarda karşımıza çok çıkan fanlı tip kondenserin, kompresör ile gruplandığı yapı görülmektedir. Çeşitli güçlerde ve farklı uygulamalarda (emme basınçlarına göre) kullanılmak üzere hazırlanan paket tipi bu gruplar piyasada bulunmaktadır.

- Drayer

Drayer sıvı hattı üzerine, işaret edilen ok yönünde bağlanmalıdır. Küçük kapasiteli soğutma sistemlerinde kullanılan drayerler, kullanılıp atılır tipte yapılır. Drayer sıvı hattına monte edildiği için, yüksek basınca dayanıklı, basınç düşümü en az olacak şekilde ve soğutma kapasitesine uygun olarak seçilmelidir.

Filtre kurutucuların ideal yerleştirme yeri, rutubeti soğuk tarafa geçmeden sistemden uzaklaştırmayı [tutma] mümkün kılacak bir yer olmalıdır.

Resim 2.3: Filtre kurutucular (drayer)

Böylelikle filtre kurutucular sistemde normal olarak sıvı hattına, genleşme valflerinden ve kılcal borulardan önce bağlanır.

- Kılcal

Kılcal boru sabit basınç ve izotermik sıkıştırma işlemiyle kondenser çıkışında sıvı hâle gelen soğutucu akışkanın, yüksek basınç tarafından alçak basınç tarafına sıvı soğutucu akışkan geçişini (evaporatörde buharlaşan soğutucu akışkan miktar kadar) kontrol altına alan soğutma sistemin önemli elemanıdır.

Kılcal boru kondenserin çıkışı ile evaporatörün girişi arasına filtre kurutucu ile birlikte bağlanır.

Resim 2.4: Kılcal boru

- Evaporatör

Soğutma devresinde evaporatör, soğutucu akışkanın alçak basınçta buharlaştırıldığı ve bu sırada bulunduğu ortamdan ısı alarak soğutma işinin gerçekleştirildiği cihazdır.

Şerbetlik, sebil gibi sıvı soğutucularda ise çıplak boru tipi evaporatör kullanımı, hem tatmin edici soğutma verimi hem de temizlik açısından en uygun olanıdır.

Evaporatörler farklı soğutucular için farklı ısıl yükleri karşılamak üzere cihaz yapısına uygun şekillendirilebilirler.

Resim 2.5: Sebil evaporatörü

2.1.1. Şerbetlik ve Sebilde Kullanılan Su/Şerbet Devresi Elemanları

Resim 2.6: Şerbetlik ve sebil musluk çeşitleri

Resim 2.7: Çeşitli flatörler

Resim 2.8: Şerbetlik karıştırma ve fışkırtma motorları

2.2. Soğutma ve Su/Şerbet Devresinin Çalışma Prensibi

Su sebilinin, soğutma devresi kompresör, kondenser, kılcal boru ve evaporatörden oluşmaktadır. Kompresör soğutucu akışkanı evaporatörden alçak basınçta emerek basıncı yükseltip kondensere basar. Kondenserde akışkan ısısını dış ortama atarak yoğuşur ve evaporatörde ısı alacak konuma gelir. Kondenserden yüksek basınçta sıvı hâlde çıkan soğutucu akışkan kılcal boruda basıncı düşürülerek düşük basınçta sıvı hâlinde evaporatöre gönderilir. Evaporatörde ise akışkan, soğutulacak sudan ısıyı çekerek buharlaşır ve bu esnada suyu soğutur.

Su doldurma ünitesinde flatörlü bir düzenek mevcuttur. Şebekeye bağlanan su bağlantısından sisteme flatör kontrollü su akışı olur. Sebilden su kullanıldıkça flatör yardımıyla sebile su dolar. Isıtmalı olan tiplerde ise, sebil ısıtma konumuna alındığında rezistans devreye girerek termostatta ayarlanan sıcaklık değerine ulaşıncaya kadar su haznesindeki suyu ısıtır.

Su sebilinin dış kısmı fırın boyalı, emaye ve galvanizli sacdan yapılır. İç kısmı ise mika, dış etkilere dayanıklı cam veya galvanizli sacdan yapılmaktadır. Sebilin iç kısmı ve dış yüzeyi mümkün olduğunca temiz olmalıdır. Sebilin su alma musluğu altında da bir drenaj hattı çekilmiştir. Buradan atık sular alınarak bir pis su giderine verilmelidir.

Şerbetliğin soğutma devresi kompresör, kondenser, kılcal boru ve evaporatörden olusur. Kompresör akışkanı evaporatörden alçak basınçta emerek yüksek basınçta kondensere basar.

Resim 2.9: Sebil

Kondenserde akışkan ısısını dış ortama atarak yoğuşur. Yoğuşan akışkan yüksek basınçta kılcal borudan geçirilerek basıncı düşürülür. Düşük basınçta evaporatöre giren akışkan evaporatörde gıda maddesinden ısı alarak buharlaşırken içecekleri soğutur.

Şerbetliklerde içecekleri devridaim ettirerek homojen bir karışım sağlamak amacıyla bir pompa bulunur. Bu pompa içecek maddesini sürekli olarak evaporatör yüzeyine basarak eşit bir soğutma ve karışım olmasını sağlar.

Şerbetlikler tekli olabildiği gibi yan yana birden fazla da yapılabilir. Değişik nitelikte ve türdeki birden çok içecek maddeleri de aynı şerbetlikte soğutulabilir. Dış ünitesi sacdan, gıdanın bulunduğu ünitesi ise dış etkiye dayanıklı şeffaf ve sağlam bir cam, mika vb. malzemelerden yapılabilir. İçecek maddesi iç üniteye üst kapak açılarak önceden doldurulur ve devre çalıştırılarak soğutulması sağlanır. Gıda eksildiğinde veya azaldığında üst kapaktan içecek ilavesi yapılabilir.

Resim 2.10: Üçlü şerbetlik

2.3. Soğutma ve Su Devresinin Demontaj ve Montajı

2.3.1. Devridaim Pompasının Demontaj/Montajı

Devridaim pompasının elektrik devresinden demontaj/montajı (1.3.5.) anlatılırken; sistemin neresinde ve ne şekilde bulunduğu gösterilmiş ve resimlerle demontaj/montajı anlatılmıştır.

2.3.2. Flatörün Demontaj/Montajı

Şekil 2.3: Sebil görünüşleri

Montaj aşamasında sistemin deposunda yer alan flatörün gelen suyu depo dolduğunda kapattığını gözlemleyerek kontrol etmek gereklidir. Kontrol yapılmazsa su kaçakları ile karşı karşıya kalınabilir.

Herhangi bir sarsıntı, darbe ve benzeri nedenlerden dolayı montaj aşamasında ön ve arka kapak açılmalı su bağlantı noktaları iyi bir şekilde kontrol edilmeli, bağlantı noktaları su kaçaklarının olmaması için gözle ve elle kontrolden geçirilmelidir.

Flatör gövde sacına ya da depoya önden ve arkadan somunla sabitlendiği için bu bağlantılar sökülerek flatör çıkartılır. Flatörü sökmeden önce mutlaka su giriş vanası kapatılmalıdır.

Şekil 2.11: Flatör

2.3.3. Kompresör Emme ve Basma Borularının Demontaj/Montajı

Kompresörler, soğutma devresinde dolaşan gazı sıkıştırarak basınçlandıran ve sıvı hâle dönüşmesini sağlayan elemanlardır. Evaparatörde gaz hâlinde bulunan soğutucu akışkanı emerek kondensere basar. Bir nevi emme basma tulumba gibi çalışır. Şerbetlik ve sebil gibi soğutucularda ekovat adı da verilen kapalı tip hermetik kompresörler kullanılır.

Resim 2.12: Hermetik tip su sebili/şerbetlik kompresörü

Hermetik kompresörler (ekovatlar) sebillerin arka kısmında ve zemine yakın bir şasenin üzerine oturtulmuş hâlde, şerbetliklerde ise yine altta zemine yakın şasenin üzerine oturtulmuş olarak bulunurlar. Kompresör gövdesi, üzerine konduğu şaseye üç veya dört adet yayla asılı bir durumda ya da esnek lastik pabuçlarla monte edilmiştir. Bu şekilde motor kalkış ve duruşlarda meydana gelen titreşimlerin gövdeye geçmesi önlenmiş olur. Elektrik motoru ve kompresör tamamen kapalı durumdadır. Bu nedenle sebil ve şerbetlik tipi soğutucuların kompresörlerinde giderilemeyecek bir arıza olması durumunda değiştirme yoluna gidilir.

Resim 2.13: Kompresör bağlantı borularının kesilmesi

Kompresörün demontajını yapabilmek için sebil veya şerbetliğin elektrik bağlantısını kesmeli ve gerekiyorsa elektrik fişini güvence altına almalıyız. Kompresör üzerindeki klemens kutusundan, elektrik besleme uçları ve termostat bağlantıları ayrılmalı, karıştırılmaması için kodlanmalıdır. Daha sonra soğutma devresindeki gaz geri kazanım için toplanmalıdır. Gaz boşaltma işlemi tamamen gerçekleştirildikten sonra, kompresörün bağlı olduğu alçak basınç ve yüksek basınç hatlarına ait bakır borular, bakır boru keskisi ile kesilir. Kompresör gövdesini şaseye bağlayan 3–4 cıvata bulunmaktadır. Bu cıvataların altında titreşimi önlemek için yay ya da lastik conta olabilir. Bunları kaybetmeden cıvataları dikkatlice sökmeliyiz. Artık kompresör klemens kutusuyla birlikte serbestçe soğutucudan ayrılabilir.

2.3.4. Hazneli Evaporatörün Demontaj/Montajı

Resim 2.15: Sebil hazneli evaporatör demontajı

Resim 2.16: Şerbetlik hazneli evaporatör demontajı

Günümüzde şerbetlik ve sebillerde hazneli evaporatörler kullanılır. Resim 2.15 ve 2.16'da genellikle şerbetlik ve sebil gibi soğutucularda kullanılan hazneli evaporatörler görülmektedir. Evaporatörlerde genleşme elemanı olarak kılcal boru kullanılır. Kılcalın dönüş borusunun içinden geçirilerek elde edilen ısı eşanjörü, imalatta evaporatöre kaynatılır ve evaporatör bu şekilde piyasaya sevk edilir.

Şerbetlik ve sebillerde evaporatör, giriş ağzına lehimlenen kılcal ve emiş borusunun evaporatörden ayrılması suretiyle demontaj edilebilir. Bağlantılar ayrıldıktan sonra evaporatör montaj vidaları veya contaları sökülmek suretiyle soğutucudan ayrılabilir.

Evaporatör demontajı aşağıdaki işlem sırası ile yapılmalıdır:

- Soğutucunun enerji bağlantısını kesilir.

- Gövde kapakları çıkartılır.

- Sistemde (varsa) tüm soğutucu akışkan kurallara uygun olarak depolanmak üzere toplanır. Asla soğutucu akışkan atmosfere bırakılmamalıdır.

- Kılcal boru ve emme borusunun evaporatörden bağlantısı kesilir.

- Evaporatör bağlantı vidaları veya contaları çıkartılarak, çevresindeki izolasyona zarar vermeden evaporatör dışarıya çıkartılır.

Resim 2.17: Sebil drayer ve kılcal bağlantısı

2.3.5. Drayer, Kılcal Boru ve Kondenserin Demontaj/Montajı

Drayerler, sıvı hâldeki gazın içindeki rutubeti, asitleri ve tozları süzerek tutma görevi yapan araçlardır. Soğutma sistemi içinde temiz gaz dolaşımını temin ederler. Sistemin içerisine nem ve tozların girmemesi tamamen mümkün değildir. Ayrıca soğutucu gazın içinde bazı asitler de bulunabilir. Kondenser çıkışına konulan drayerin görevi rutubet ve asitleri emerek tutmak, toz ve benzeri katı maddeleri süzmektir.

Drayerler, sebil ve şerbetliklere her soğutucu gaz verildiğinde değiştirilmelidir. Aksi hâlde nem ve asit emici maddeler bir önceki gazın nemini ve asidini üzerinde tuttuğundan, sonradan verilen gazın nemini ve asidini üzerinde tutamazlar. Nem, kılcal borunun soğutucu girişinde donarak sistemin tıkanmasına neden olur.

Şerbetlik ve sebillerde drayerler soğutma sistemi borularına sert lehimle eklenirler. Sert lehim yapılan drayerlerin demontajı lehimlerin eritilmesi suretiyle ya da her iki uçtaki borular kesilmek suretiyle yapılır. Boruların kesilmesi esnasında kılcalın ve bakır borunun çaplarının daralmamasına, yeterli boru mesafesinin bırakılmasına ve kalın çaplı borudan başlanmasına dikkat edilmelidir.

Kılcal boru, sıvı hâldeki gazın geçiş miktarını ve basıncını ayarlar. Drayer ile soğutucu (evaporatör) arasına konmuş, iç çapı ve uzunluğu soğutucunun büyüklüğüne göre seçilmiş küçük çaplı bir borudur. Çapının küçük oluşundan dolayı kılcal adı verilmiştir. Soğutucu akışkanın basıncını ayarlamaktan başka kompresör durduğunda kondenser ile evaporatör arasında gazın dengelenmesini sağlar. Böylece kompresör tekrar çalıştığı zaman büyük bir yükle karşılaşmaz.

Kılcal borularda karşılaşılabilen en önemli arıza kılcalın tıkanmasıdır. Kılcal borunun tıkalı olup olmadığını kılcal kontrol pompası ile kontrol ederiz. Bu kontrol kılcal içinde soğutucu akışkan yokken yapılır. Kılcal pompasının bir ucu kılcala bağlanır, diğer ucu ise açıkta serbest bırakılır. Pompa çalışıyorken kılcalda hava üflemesi oluyorsa kılcalda tıkanıklık yok demektir.

Resim 2.18: Kılcal boru

Tıkalı bir kılcalı yenisi ile değiştirmek en doğru harekettir. Kılcal bağlı bulunduğu drayer ucundaki ve evaporatör girişlerindeki sert lehimleri eritilerek ya da bakır boru keskisiyle kesilmek suretiyle demontajı yapılır. Ancak kılcal boru, ısı değiştirme etkisi sağlamak üzere, evaporatörden çıkıp kompresöre giden emiş borusuna boylu boyunca sert lehimle kaynak edilmiş ya da bu boru üzerine sarılmış olabilir. Bu gibi durumlarda kılcal boruyu demontaj ederken emiş borusuna zarar vermemeye özen gösterilmelidir.

Kondenser, soğutucularda istenmeyen ısıyı kabul gördüğü yere iletmeye yarayan, soğutucu akışkanın sıvı hâle dönüştüğü yani yoğuştuğu bölümdür. Kondenserde kompresörden gelen yüksek basınçlı gaz soğutularak sıvı hâle getirilir. Soğutucu akışkan burada ısısını kaybederek evaporatörden tekrar ısı emebilecek duruma gelir. Sistemin yüksek basınçlı kısmıdır.

Resim 2.19: Sebil kondenseri

Resim 2.20: Sebil kondenserinin sökülmesi

Sebillerde genelde sessizliğin arandığı mekânlarda (ev, otel, büro vb.) statik kondenserler, diğer sebil ve şerbetliklerde ise cebri kondenserler kullanılır. İçinden geçen soğutucu akışkan etkisiyle ısınan kondenser, ısısını ortamdaki havaya bırakarak içinden geçen akışkanı soğutur. Bu nedenle soğutucular yerleştirirken kondenser kısmı duvara çok yakın veya güneşe karşı konmamalıdır.

Kondenser iki kısımdan oluşur:

- Soğutucu akışkanın içinde dolaştığı, basınca dayanıklı boru kısmı

- Borulara punta kaynakla tutturulmuş ince teller; kompresörün basmış olduğu sıcak gaz kondenser borusu içerisinde ilerledikçe, ısı, boru yüzeyinden ve borulara monte edilmiş tellerden havaya akarak daha kolay dışarı atılmış olur.

Kondenserin bir ucu kompresör tarafına, diğer ucu ise evaporatör hattı tarafına sert lehimle kaynaklı durumdadır. Bu nedenle öncelikle sert lehim yerlerinden ayrılmalıdır. Bu iş için ısı kaynağı ya da bakır boru keskisi kullanılabilir. Bağlantı boruları sökülen kondenser soğutucu arka yüzüne bağlantısını sağlayan montaj vidaları sökülmek suretiyle buzdolabından ayrılır.

Kondenserler demontaj edilirken çok itina gösterilmelidir. Çok hassas bir yapıya sahip olan kondenser kanatçıkları sökme, taşıma, yükleme, indirme ve montaj aşamasında darbe veya mekanik deformasyona uğrayarak ezilebilir, eğilebilir ya da kopabilir. Kanatçıklarda ezilme ya da eğilme olmuşsa düzeltilmesi gereklidir. Eğer düzeltilmezse ezilen kanatçıklar arasında yeterli hava akımı sağlanamayacağından kondenserin verimi düşer.

3. GENEL BAKIM

3.1. Şerbetlik ve Sebilde Meydana Gelebilecek Arızalar

3.1.1. Kompresör Arızası

- Yeni kompresörü takmadan önce, sistemde eski kompresörün yaratmış olduğu muhtemel bir pislik ve birikinti kontrol edilmelidir.

- Kompresörden bir parça yağ numunesi alınmalı, yağda renk değişikliği olmadan bir yanma kokusu varsa normal bir kompresör değişimi yapılabilir.

- Yağın rengi koyulaşmış ise, motorun yanmış veya kavrulmuş olduğu anlaşılır.

- Yeni kompresör ve drayer takılmadan, tüm sistem iyice temizlenmelidir.

- Yeni yağ, eski yağ ile karışarak yeni kompresörü bozabilir veya drayer ve kılcal boruda tahribat yaratabilir.

Kompresör arızaları ve bakımıyla ilgili bilgi daha önce işlenen hermetik kompresörler konusunda detaylı olarak verilmiştir.

3.1.2. Devridaim Pompası Arızası

Devridaim pompasında elektriksel ve mekanik arızalar meydana gelebilir. Elektriksel arızalarda bağlantılar kontrol edilir sorun giderilir. Pompa motoru yanmışsa veya gövdeye kaçak yapıyorsa pompa yenisi ile değiştirilir.

3.1.3. Flatör Bakımı

Şebekeye bağlı olan sebillerde, su doldurma ünitesinde flatörlü bir düzenek mevcuttur. Şebekeye bağlanan su bağlantısından sisteme kullanılan su miktarı kadar sürekli flatör kontrollü su akışı olur.

Resim 3.1: Flatör vanası

Flatörün vana kısmında ve vidalarında zamanla kireç oluşur. Oluşan bu kireç tabakası flatörün çalışmasını engeller ve tutukluk yapar. Suyun akışını kesemez hâle gelir. Kısa aralıklarla flatör ve mafsalı kontrol edilmeli ve gerekli bakımları yapılmalıdır.

3.2. Şerbetlik ve Sebilin Bakımı

Şerbetliğin (meyve suyu vb. soğutucusu) her gün hijyen açısından temizlenmesi gerekir. Temizleme işlemi, uygun temizleyicilerle sağlık kurallarına uygun şekilde yapılmalıdır. Temizleme işleminde aşağıdaki sıra izlenmelidir.

- Kâseyi ve diğer parçaları montaj, demontajdaki sıraya uygun şekilde çıkarınız.

- Ilık su ile sabunlu su hazırlayınız.

- Damlama tepsisini, kâseyi, kapağı, kâse contasını, musluğu, pompayı bu su ile yıkayınız. Tüplerin içinin iyice temizlenmesi için fırça kullanınız.

- Kubbeyi, damlama tepsisini ve dış yüzeyleri de aynı şekilde temizleyiniz. Çizici ve toz deterjan kullanmayınız.

- Çalkalamalı veya devridaimli sistemlerde demontaj yapmadan bol temiz su içine uygun miktarda temizleyici koymak suretiyle sistem 5-10 dakika çalıştırılır. Bol temizleme suyuyla yıkanır.

- Ayda bir kere kondenser ve kompresör çevresindeki muhtemel birikintiler cihaza zarar vermeyecek şekilde temizlenmelidir. Özellikle kondenseri bir fırça ile temizlenmeli ve bol sabunlu su ile yıkanmalıdır. Yıkama işlemi sırasında kondenser kanatçıklarına zarar verilmemeli ve su elektriksel aksama kaçırılmamalıdır.

Su sebilinizin damacanasının direkt güneş ışığı alan yerlerden uzak tutmalısınız, aksi hâlde cihaz içerisindeki muhtemel yosunlaşma kokuya sebebiyet verebileceği gibi evaporatör kısmında ısıl direnç oluşturarak sistemin verimini düşürecektir.

Su sebilleri, direkt olarak insan sağlığı ile alakalı cihazlar olduğundan düzenli periyotlarla dezenfekte edilmeli, dezenfekte işlemi tercihen OZONLAMA yöntemi ile veya uygun dezenfektanlar ile yapılmalıdır.

Su sebiliniz şebeke bağlantılı ise, su giriş musluğunun açık olduğunu ve suyun geldiğini görünüz. Su sebili kondenserinin toz ve yabancı cisimlerden arınmış ve hava sirkülâsyonuna açık olduğundan emin olunuz.

Dezenfekte işlemini, işinin ehli ve gerçek OZON üreten cihazlarla OZONLAMA yöntemi ile yaptırmalı ya da yapmalısınız. SAĞLIĞINIZ AÇISINDAN ÇOK ÖNEMLİDİR. Not: Her türlü temizleme ve bakım işlerinde cihaz fişinin çekilmesi unutulmamalıdır.